Pomoce dydaktyczne w przedszkolu: czym są i jakie są ich rodzaje

Czym są pomoce dydaktyczne w przedszkolu

Pomoc dydaktyczna to przedmiot, który dziecko bierze do ręki, żeby coś zrozumieć: przelicza je, waży, porównuje, z nich buduje. Może to być na przykład liczman, lupa, klocek, instrument, waga albo książka. Dziecko poznaje pojęcia najpierw przez dotyk i wzrok, a dopiero potem przez słowa i znaki, dlatego w przedszkolu pomoc ma tak duże znaczenie.

Bez przedmiotu, który można wziąć do ręki, dziecku trudniej zrozumieć pojęcia abstrakcyjne, takie jak liczba, „więcej o dwa” czy dodawanie. Karta pracy przydaje się dopiero na końcu, do utrwalenia. Zużywa się po jednym zadaniu, a jeden komplet klocków czy liczmanów posłuży do wielu zajęć.

W literaturze pedagogicznej spotkasz też nazwę środki dydaktyczne. Wincenty Okoń rozumiał ją szerzej niż dawne „pomoce naukowe”: to wszystkie przedmioty, które ułatwiają nauczanie i uczenie się.¹

Rodzaje pomocy dydaktycznych w przedszkolu

Podstawa programowa opisuje osiągnięcia dziecka w dziewięciu obszarach: społecznym, osobistym, językowym, matematycznym, przyrodniczym, technicznym, cyfrowym, artystycznym i ruchowym.² Podane poniżej przykłady ułożyliśmy według tego, czego uczą się z nimi dzieci. Nasz podział nie pokrywa się z obszarami podstawy jeden do jednego. Wynika to z tego, że np. muzyka i plastyka należą do obszaru artystycznego, przygotowanie do pisania łączy obszar językowy z ruchowym, a zmysły podstawa wymienia wśród zadań przedszkola.

Matematyka i logiczne myślenie

Przykłady: liczmany (żetony, patyczki, kasztany), klocki, kostki do gry, sortery, figury płaskie i bryły do wzięcia do ręki, waga szalkowa, miarki, monety i banknoty do zabawy w sklep, mata do kodowania ze strzałkami.

Dzieci przeliczają, porównują i dzielą przedmioty na grupy, na przykład według koloru, a potem według koloru i kształtu. Z klocków budują wieże i sprawdzają, która jest wyższa i o ile. Ważą, mierzą, rozpoznają figury i układają powtarzające się wzory.

Na macie do kodowania dzieci wykonują instrukcje i układają własne: jedno dziecko kładzie strzałki, drugie przechodzi trasę krok po kroku. Komputer nie jest do tego potrzebny. W przedszkolu dzieci nie korzystają indywidualnie i samodzielnie z urządzeń ekranowych, z wyjątkiem dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

Budowanie i technika

Przykłady: klocki różnej wielkości, kształtów i z różnych materiałów, materiały z odzysku (kartony, rolki, nakrętki), nożyczki, zszywacz, dziurkacz, śrubokręt, papier ścierny, deska do zjeżdżania, korbka z nawiniętym sznurkiem, bateria z żarówką i brzęczykiem.

Dziecko sprawdza, jak zachowują się różne materiały, poprawia konstrukcję, która się przewraca, i uczy się bezpiecznie używać narzędzi. Do pierwszych doświadczeń z techniką wystarczą proste rzeczy: deska oparta o krzesło staje się pochylnią, korbka ze sznurkiem podnosi wiaderko, a bateria w koszyczku zapala żarówkę.

Jak urządzić strefę budowania i jakie klocki do niej wybrać, piszemy w artykule Klocki do strefy konstruowania w przedszkolu: jak wybrać.

Mowa i język

Przykłady: książki obrazkowe, historyjki obrazkowe do układania w kolejności, karty z obrazkami do zabaw z głoskami, pacynki i kukiełki, lusterka, wiatraczki, piórka i lekkie piłeczki do dmuchania, pudełka z grochem, kaszą albo ryżem, tablice z symbolami do komunikacji wspomagającej.

Przy historyjkach obrazkowych i pacynkach dzieci opowiadają, przekształcają znane bajki i wymyślają własne. Karty z obrazkami przydają się do dzielenia słów na głoski i składania ich z powrotem.

Przed lusterkiem dzieci robią minki i ćwiczą ruchy warg i języka, dmuchają na piórko albo piłeczkę, a pudełka z różnym wypełnieniem rozpoznają po dźwięku. Takie zabawy pasują do codziennej pracy z grupą, a wymowę dziecka ocenia i ćwiczy logopeda. Dzieciom, które nie mówią albo mówią mało, podstawa pozwala korzystać z komunikacji wspomagającej i alternatywnej, stąd tablice z symbolami.

Motoryka mała i przygotowanie do pisania

Przykłady: sznurówki i tabliczki do nawlekania, duże koraliki, klamerki, pęsety i szczypce, plastelina i masa solna, nożyczki dopasowane do dłoni dziecka, grube kredki, kreda, tace z kaszą lub piaskiem do rysowania palcem, puzzle.

Nawlekanie, przypinanie klamerek i przenoszenie drobiazgów pęsetą wymagają precyzyjnych ruchów palców. Przy lepieniu, wycinaniu i budowaniu dziecko ćwiczy całą dłoń. Młodsze dzieci łatwiej chwytają grube kredki, cienki ołówek przychodzi później.

Na koniec przedszkola dziecko ma według podstawy kreślić łuki, pętelki, fale, owale i zygzaki, czyli elementy liter. Ma też prawidłowo trzymać narzędzie pisarskie i kontrolować siłę nacisku. Karty ze szlaczkami pomagają to utrwalić, ale dopiero po zabawach rękami.

Emocje i kompetencje społeczne

Przykłady: karty z twarzami pokazującymi różne emocje, lusterko, termometr uczuć (skala, na której dziecko pokazuje, jak się czuje), lalki i pacynki do odgrywania scenek, gry planszowe z zasadami, klepsydra.

Dzieci nazywają swoje emocje, rozmawiają o tym, co czuje bohater scenki, i ćwiczą, jak się dogadać. Gra planszowa i klepsydra przydają się, gdy grupa uczy się czekać na swoją kolej i dzielić się zabawkami. Uzgadnianie zasad dzielenia się podstawa wymienia wśród osiągnięć dziecka.

Gdy emocji jest za dużo, dziecko może pójść do kącika wyciszenia. Podstawa proponuje wyposażyć go m.in. w słuchawki wyciszające, miękkie siedziska albo pufy, przytulanki obciążeniowe i gniotki.

Przyroda i świat wokół

Przykłady: lupy i pojemniki z lupą do obserwacji owadów, mikroskop, pipety, lejki, pojemniki z podziałką, termometr, kalendarz pogody, globus, mapa i plan okolicy, atlas, doniczki i narzędzia ogrodnicze w rozmiarze dla dzieci.

Dzieci obserwują, zadają pytania i sprawdzają przypuszczenia w prostych doświadczeniach: co pływa, co się rozpuszcza, jak kiełkuje fasola. Podstawa wymienia lupę, mikroskop i atlas jako pomoce do badania przyrody, a dziecko ma umieć wskazać znane miejsca na planie, mapie lub globusie. Co najmniej raz w roku dzieci wysiewają w grupie i uprawiają warzywa, zioła albo kwiaty, więc przydają się też narzędzia ogrodnicze.

Muzyka i rytmika

Przykłady: bębenki, tamburyna, grzechotki, kołatki, trójkąty, cymbałki, rury dźwiękowe, chusty i wstążki do ruchu przy muzyce, pudełka, butelki i nasiona do zrobienia własnych instrumentów.

Na instrumentach perkusyjnych dzieci wystukują rytm, grają cicho i głośno, wolno i szybko, a przy okazji ćwiczą współpracę obu rąk. Według podstawy dziecko rozpoznaje wybrane instrumenty, robi własny instrument i gra na nim, a w muzyce słyszy różnice w tempie, dynamice, barwie i wysokości dźwięków. Z chustą albo wstążką dzieci tańczą i kreślą w powietrzu kształty w rytm muzyki.

Plastyka i teatr

Przykłady: farby, kredki, plastelina, glina, papier w różnych formatach, klej, materiały naturalne (szyszki, liście, patyki) i z odzysku, stroje i rekwizyty do odgrywania ról, kukiełki.

Dzieci próbują różnych tworzyw i technik: malują, lepią, sklejają rzeźby z kartonów i szyszek. Podstawa wymienia wśród osiągnięć szukanie nowych form wyrazu, tworzyw i technik oraz wcielanie się w role w zabawach teatralnych. W strefie działań artystycznych dzieci powinny mieć swobodny dostęp do materiałów, strojów i rekwizytów, a skończone prace warto pokazać na wystawie.

Ruch i motoryka duża

Przykłady: piłki różnej wielkości i wagi, woreczki z grochem, obręcze, szarfy, pachołki, ławeczka, równoważnia, tunel, chusta animacyjna, skakanki, duże miękkie klocki.

Podstawa oczekuje, że dziecko posługuje się przedmiotami o różnej wielkości i ciężarze, coraz precyzyjniej, oraz rozwija koordynację, równowagę, siłę i zwinność. W sali przydają się więc i lekkie piłki do rzucania, i większe przedmioty do przenoszenia. Gdy nie da się wyjść na dwór, z ławeczki, obręczy i tunelu można ustawić tor przeszkód na dywanie.

Zmysły

Przykłady: ścieżki i maty o różnych fakturach, woreczki z ukrytym przedmiotem, pudełka zapachowe, butelki sensoryczne, tace z piaskiem lub kaszą, piłki z wypustkami, poduszki do balansowania, miękkie klocki, słuchawki wyciszające, przytulanki obciążeniowe.

Dzieci poznają świat wszystkimi zmysłami: zgadują przedmiot w woreczku po dotyku, chodzą boso po różnych fakturach, porównują zapachy. Wśród zadań przedszkola podstawa wymienia wspieranie aktywności, które podnoszą poziom integracji sensorycznej dziecka. Pomoce sensoryczne w sali są do zabawy i poznawania, a terapię integracji sensorycznej prowadzi terapeuta po diagnozie.

Jedna pomoc, kilka obszarów

Dobrze jest, gdy pomoce służą kilku obszarom naraz. Przykładowo z tych samych klocków dzieci budują wieżę (obszar techniczny), porównują jej wysokość (matematyczny) i uzgadniają, kto dokłada następny element (społeczny).

Pomoce dydaktyczne a wiek dzieci: od trzylatków do starszaków

Trzylatkom wybieraj pomoce duże i proste, najlepiej kilka takich samych kompletów, a starszakom materiały, które pomogą w zadaniach z regułą i dłuższych projektach.

Grupa trzylatków

W grupie trzylatków lepiej sprawdza się kilka takich samych kompletów niż jeden duży. Małe dzieci często bawią się obok siebie, a nie razem, i trudno im poczekać na swoją kolej. Pomoce dla nich są duże, łatwe do chwycenia i bez drobnych elementów. Przy zakupie patrz na ostrzeżenia o wieku.

Pomoce dydaktyczne dla starszaków

Pomoce dydaktyczne dla starszaków najlepiej wybierać według tego, co dziecko powinno umieć przed pójściem do szkoły. Podstawa opisuje to jako osiągnięcia na koniec wychowania przedszkolnego. Sześciolatek ma obowiązek odbyć roczne przygotowanie przedszkolne,³ a nauczyciele opracowują diagnozę dojrzałości szkolnej dla dzieci, które w danym roku mają rozpocząć naukę w szkole.²

Starszak na koniec przedszkola…	Pomoc, która w tym pomaga
klasyfikuje obiekty według co najmniej dwóch cech jednocześnie	zestawy w kilku kolorach i kształtach, np. klocki, guziki, figury
dodaje i odejmuje na palcach lub innych zbiorach zastępczych	liczmany, kasztany, klocki do liczenia
waży i mierzy, używając własnych i powszechnych miar	waga szalkowa, taśma miernicza, miarki, patyczki
rozpoznaje figury płaskie i niektóre bryły	bryły do wzięcia do ręki i do budowania
buduje maszyny proste: kołowrót, równię pochyłą	deski, pudełka, klocki ze skosem jako pochylnia, korbka z nawiniętym sznurkiem
buduje obwody elektryczne z żarówką, brzęczykiem i silnikiem	bezpieczne baterie 4,5 V, przewody z zaciskami, żarówki, brzęczyki, małe silniczki

Sześciolatki potrzebują zadań z regułą: gry z zasadami, budowania według planu, mierzenia i zapisywania wyniku. Chętnie pracują też dłużej nad jednym projektem. Potrzebują wtedy materiału, który pozwala budować w dużej skali i przebudowywać bez zaczynania od nowa oraz miejsca, w którym praca może stać kilka dni.

Grupa mieszana

W grupie mieszanej wybieraj pomoce z kilkoma poziomami trudności. Z tych samych klocków trzylatek postawi wieżę, a sześciolatek budowlę według planu.

Najczęstsze pytania

Czy karty pracy są w przedszkolu zakazane?

Nie. Podstawa nazywa pomoce drukowane uzupełniającymi: służą utrwaleniu wiedzy i umiejętności dzieci.

Czy klocki są pomocą dydaktyczną?

Tak, jeśli dzieci coś na nich liczą, porównują albo uzgadniają. Z tych samych klocków zbudują wieżę, porównają jej wysokość i uzgodnią, kto dokłada następny element, czyli pracują w trzech obszarach podstawy naraz.

Jakie pomoce dydaktyczne wybrać dla trzylatków?

Duże, łatwe do chwycenia i bez drobnych elementów. Lepiej kupić kilka takich samych kompletów niż jeden duży, bo trzylatki często bawią się obok siebie i trudno im czekać na swoją kolej.

Podsumowanie

O tym, czy przedmiot jest pomocą dydaktyczną w przedszkolu, nie decyduje jego nazwa, ale sposób, w jaki wykorzystuje się go w pracy z dziećmi. Dzieci najpierw coś robią rękami, a dopiero potem to nazywają i zapisują. Tego oczekuje też nowa podstawa programowa.² Dlatego najwięcej dają pomoce, dzięki którym dzieci rozumieją złożone procesy i abstrakcyjne pojęcia.

Uporządkowaliśmy rodzaje pomocy według tego, czego uczą się dzieci: od liczenia i budowania po poznawanie świata zmysłami. Dobrze, gdy pomoc służy kilku obszarom naraz i pasuje do wieku grupy.

Szukasz pomocy, która posłuży kilku obszarom podstawy naraz? Zobacz, jak nasze klocki pracują w przedszkolu: Klocki do przedszkola.

Przypisy

1. Z. Majda, M. Sztąberek, M. Wachowicz, Słuchowe środki dydaktyczne w nauczaniu języków obcych, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia” 2018, nr 16, s. 306 (omówienie definicji W. Okonia, Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej, Warszawa 2003, s. 412). https://doi.org/10.24917/20811861.16.20

2. Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym (Dz.U. 2026 poz. 378), załącznik nr 1: zadania przedszkola, osiągnięcia na koniec wychowania przedszkolnego, warunki i sposób realizacji. https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/378/ogl

3. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe, art. 31 ust. 4 (Dz.U. 2026 poz. 820, tekst jednolity). https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/820/ogl